Bij Werkspoor-Utrecht werkten trotse arbeiders. ,,Ze hielden van hun werk en van hun fabriek,’’ zegt Wim van Scharenburg. Hij raakte onder de indruk van de talloze verhalen die Werkspoorders hem vertelden en dat zette hem tot het schrijven van de geschiedenis van de roemruchte fabriek in Utrecht.

Het boek Werkspoor Utrecht-Zuilen is pas het begin, waarschuwt Van Scharenburg. Hij heeft materiaal voor zeker nog twee delen. Die gaan dan over de talloze bruggen, bussen, raffinaderijen en... dat ene vliegtuig dat Werkspoor ooit bouwde. In deel I beperkt de geschiedschrijver zich nu tot de algemene geschiedenis van de fabriek en het rollend materieel dat er in de vorm van trams en treinen geproduceerd werd.

Niet eerder is er over de Wagon- en Bruggenfabriek Werkspoor, die in 1913 de fabriekspoort opende in de later door Utrecht geannexeerde gemeente Zuilen, zo uitgebreid geschreven. Opmerkelijk, want op het hoogtepunt in de jaren vijftig was Werkspoor-Utrecht de belangrijkste werkgever in de regio: er werkten circa 6000 mensen en nog eens 2000 personeelsleden waren actief op projecten in het binnen- en buitenland. Tussen 1952 en 1958 was Werkspoor Utrecht zelfs de grootste wagonfabriek van Europa.
,,Zelf heb ik nog nooit een stap in de fabriek gezet,’’ zegt Van Scharenburg die in zijn vrije tijd al vier boeken over de historie van de gemeente Zuilen schreef. ,,Maar ik heb heel wat oud-Werkspoorders gesproken en die vertellen altijd vol trots over hun fabriek. Dat fascineerde mij. Vooral die trots over wat zij daar maakten. In het land is daar weinig meer over bekend. Werkspoor Utrecht lijkt vergeten en niet serieus genomen. In boeken wordt meestal, als het gaat over bijvoorbeeld treinen zoals de bekende Hondenkop of de Blauwe Engel, gesproken over Werkspoor Amsterdam. Als ik dat lees gaan mijn tenen krullen: hoe vaak moeten we het nog zeggen: stoomlocomotieven en de motoren voor de diesellocomotieven werden in Amsterdam gemaakt, maar veel van de latere moderne trams die in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam reden, de diesels en elektrische locomotieven en de Rotterdamse metrostellen, als er Werkspoor op stond was het in Utrecht gemaakt.’’ 

De verhalen van de ex-Werkspoorders kwamen de afgelopen jaren in de huis-aan-huisbladcolumns van Van Scharenburg terecht en die werden ook gelezen door oud-Werkspoordirecteur J. de Zwet. De inmiddels 98-jarige Bilthovenaar riep Van Scharenburg bij zich thuis en leverde de Zuiloloog een halve meter uniek materiaal met aantekeningen, brieven, orders, folders, foto’s en verslagen zo rechtstreeks uit de directiekamer.

Ook de onlangs overleden oud-ingenieur J. de Niet zorgde voor origineel bronnenmateriaal, met name over de zogeheten Argentijnse order toen Werkspoor Utrecht in de jaren vijftig de opdracht kreeg tientallen locomotieven en personenrijtuigen (inclusief een presidentiële) te bouwen voor de Zuid-Amerikanen. In het boek krijgt dit avontuur, waarbij prins Bernhard en Evita Peron ook nog een rol spelen, een apart hoofdstuk.
Van Scharenburg: ,,Heel veel gebruik ook heb ik gemaakt van de Werkspoor Courant, een blad dat Werkspoor Utrecht uitgaf. De exemplaren heb ik verzameld via de Werkspoorders die ze nog thuis hadden. Voor mij was het belangrijk materiaal omdat het vol feiten staat over wat er in Utrecht bedacht en gemaakt werd, wie er bij Werkspoor werkten en wat ze deden. Weet je dat er op de fabriek een fietsenmaker was voor het personeel. Wie een lekke band had kon die, wel tegen betaling, meteen laten repareren.’’
Niet alleen verhalen vertelden de Werkspoorders. Voor het Museum van Zuilen van Van Scharenburg brachten ze speldjes, folders, drinkbekers, gereedschappen en foto’s van Werkspoor mee. Maar het meest dierbare object is voor Van Scharenburg een eenvoudige ijzeren potkacheltje van circa 30 centimeter hoog. ,,Die werden in de Tweede Wereldoorlog door het personeel gemaakt. Ze waren voor thuisgebruik en bedoeld om zo zuinig mogelijk met brandstof om te gaan.’’
Deel I van Werkspoor Utrecht-Zuilen is te koop voor 25 euro bij het Informatiecentrum Utrecht aan de Neude in Utrecht, de uurwerkwinkel van Van Scharenburg aan de Amsterdamsestraatweg 569 in Utrecht.
Bestellen kan ook, zie http://www.zuilen.net/.